Shıǵısta Qızılqum, qublada Qaraqum, batısta taslı Ústirt tegisligi — al ortasında Ámiwdárya, áyyemgi Oks, bir waqıtları Aral teńizin suwǵarǵan deltaǵa jayılıp aǵadı.
Qaraqalpaq tariyxındaǵı hámme nárse suwdıń qayda aqqanına baylanıslı.
- 166 590km²jer — Ózbekstannıń shama menen 37 %
- ≈ 2 millionadam, hár kvadrat kilometrge 12
- 50+áyyemgi qala — Elliq Qala
- 68 000km²1960-jılı Aral teńizi, Jer júzindegi tórtinshi iri kól
1-bap · b.e.sh. VII ásir – b.e. IV ásiri
Áyyemgi Xorezm
Eliw qala keyin ketip qalǵan dáryanı qorǵadı.
Tómenge aylandırıń — qala qumnan kóteriledi
Xorezm — grekler ushın Xorasmiya — jazba tariyxqa I Dariydiń satrapiyası sıpatında kiredi. B.e.sh. 480-jılı xorezmli áskerler Kserks penen birge Greciyaǵa qarsı júris etti.
B.e.sh. 500-jıldan b.e. 500-jılına shekem delta tıǵız suwǵarılǵan, qorǵanlı diyxanshılıq civilizaciyası boldı: eliwden aslam shiyki gerbishli qala — Elliq Qala.
Ayaz-qala 1
b.e.sh. IV–III ásirler
100 metrlik tóbede 182 × 152 metr: gúmbezli koridorlı qos diywal, 45 minar, biyikligi 10 metrge shekemgi diywallar. Ayaz-qala 3 (b.e. I–II ásirleri) — shama menen 5 gektarlıq Kushan dáwiri garnizonı; Ayaz-qala 2 (VI–VIII ásirler) — 40 metrlik konus ústindegi Afriǵiyler qorǵanı, 50 metrlik baspaldaq hám diywal súwretli ot ibadatxanası menen.
Toprak-qala
b.e. I–V ásirleri
305-jıldan keyin Afriǵiyler Kasqa kóshkenge shekem Xorezmniń paytaxtı. II–III ásirlerdegi sarayında súwretli zallar, ellinistlik-kushan biyik relyefli músinler hám xorezm tilindegi hújjetler arxivi bolǵan.
.wVYGWOcz_Z2xNPH.jpg)
User1712, CC BY-SA 4.0 Qoyqırılǵan-qala
b.e.sh. IV–III ásirler
Zaratushtralıq ot ibadatxanalı dóńgelek ibadatxana-qorǵan; shama menen b.e.sh. 200-jılı buzılıp, b.e. 400-jılına shekem qayta mákanlanǵan. Tabılmalar arasında — házir Ermitajdaǵı adam formalı ossuariy-músin.
Raf24~commonswiki, CC BY 4.0 Shılpıq
b.e.sh. I ásir – b.e. I ásiri
Ámiwdárya boyındaǵı tábiyiy tóbede, Nókisten shama menen 40 km jerde, biyikligi 15 metrdey zaratushtralıq «tınıshlıq minarası». Deneler qus hám quyashqa qaldırılǵan; súyekler ossuariylerde saqlanǵan. Arab basqınshılıǵına shekem paydalanılǵan, keyin signal minarası bolǵan. Ol mámleket gerbinde turadı.
_Fortified_Residence_1st-2nd_cent_CE_-_4th_cent_CE___restored_12th_cent_CE_(5).BrF3B54A_2dWRKn.jpg)
Bruce Allardice, CC BY-SA 2.0 Janbas-qala hám Qızıl-qala
Janbas-qala: neolit mákanı hám Axamaniyler dáwiri qorǵanı. Qızıl-qala: I–IV ásirler, XII ásirde qayta qurılǵan, házir bir bólimi tiklengen.
Ayaz-qala áńgimesi: kámbaǵal qul-qaharman Ayaz xan qızın hám qalanı jeńip aladı.
2-bap · VII – XIII ásirler
Islam, alımlar hám Xorezmshahlar
Algebra usı dáryanıń boyında tuwıldı.
Afriǵiyler dinastiyası 305-jıldan 995-jılǵa shekem Kas qalasınan basqardı. Islam VIII ásirde arab basqınshılıǵı menen keldi.
Al-Xorezmiy
shama menen 780–850
Xorezmde tuwılǵan. «Algoritm» hám «algebra» sózleri onıń atınan hám kitabınan kelip shıqqan.
Al-Beruniy
973–1048
Kasta tuwılǵan — búgingi Beruniy rayonı onıń atı menen ataladı. Jerdiń radiusın ólshegen ensiklopedist alım: «Xorezm xalqı parsı terekiniń bir shaqası edi», — dep jazǵan.
Mamun akademiyası
shama menen 1000-jıl
Gúrgenishte Mamun akademiyası Beruniy menen Ibn Sinanı jıynadı.
Xorezmshahlar
1077–1231
Anushtegin Xorezmshahları Parsıdan Sırdáryaǵa shekem imperiya qurdı.
.jpg){kind=link}
_Fortified_Residence_1st-2nd_cent_CE_-_4th_cent_CE_%26_restored_12th_cent_CE_(5).jpg){kind=link}
Xojeli qasındaǵı Mizdaxan b.e.sh. IV ásirden beri qábirstan: 200 gektar, 2000-nan aslam qábir, astında zaratushtralıq ossuariyler, ústinde islam maqbaraları. Atı Axura Mazdadan kelgen bolıwı múmkin. Eń gúllengen dáwiri — XI–XII ásirler.
1220–21: Mongol basqınshılıǵı. Mongollar Ámiwdárya bógetlerin buzǵanda Gúrgenish joq etildi — «hár bir mongol áskeri ushın Gúrgenishtiń tórt turǵını óltirildi». Sopı ustazı Najmiddin Kubra qamalda qaza taptı.
3-bap · XIV – XVIII ásirler
Altın Ordadan Xiywaǵa
Qalpaq atı menen atalǵan, eki dárya tartısqan jerde tuwılǵan xalıq.
Altın Orda dáwirinde Mizdaxan qaytadan gúllendi. XIV ásirdiń birinshi yarımınan qalǵan Mazlumxan-Sulıw — kók sırlı kásheler hám muqarnaslı, yarım jer astındaǵı portal-gúmbezli maqbara. Shamun Nabiy: ápsanalıq siyqırshınıń 25 metrlik «qábiri» ústindegi jeti gúmbez.
1388: Temir Samarqandtıń báseklesi sıpatında Úrgenishti qıyrattı. 1511: Ámiwdárya aǵısın ózgertkennen keyin arabshahlı ózbekler Xiywa xanlıǵın dúzdi.
Xalıq XV ásirdiń aqırı – XVI ásirde Sırdáryanıń tómengi aǵısında, qazaq Kishi júzine jaqın jerde konfederaciya sıpatında qáliplesti — sonlıqtan tili, kiyimi hám qara úyi qazaqlarǵa sonshelli jaqın.
Birinshi jazba esletpe: 1583–1598-jılları, Buxara xanı II Abdulla xannıń pármanlarında Sırdárya boyındaǵı Sıǵnaq qasındaǵı qaraqalpaqlar tilge alınǵan.
XVIII ásir «eń awır hám qayǵılı dáwir» boldı: jońǵar shabıwılları hám qazaq qısımı qaraqalpaqlardı Sırdárya boylap tómen, 1700-jılları Aral teńiziniń qubla jaǵasındaǵı Ámiwdárya deltasına qaray ıǵıstırdı.
Jiyen Jıraw (1730–1784), atı belgili birinshi qaraqalpaq shayır-jırawı, «Posqan el» dástanın jırladı — sol kóshiwdiń kóz benen kórgen guwasınıń zarı.
Qırq qız
Qırq qız
Milliy dástan. Hákim Allayardıń on altı jasar qızı Gúlayım Miyeli atawın alıp, qorǵan qurıp, qırq qız jawıngerdi tárbiyalaydı. Qalmaq xanı Surtaysha Sarkoptı talap, ákesin óltirgende Gúlayım qırq qız benen jolǵa shıǵıp, basqınshılardı jeńip, tutqınlardı azat etedi. Xorezm qaharmanı Arıslan dáslep oǵan sóz aytadı, keyin onıń qasında sawash etedi; olar jerlerin birlestirip, «tınıshlıq hám miyrimlilikke tiykarlanǵan jámiyet quradı».
1940-jılı jıraw Qurbanbay Tájibaevtan jazıp alınǵan; 2018–19-jılları Aga Xan mádeniyat fondı tárepinen, rejissyor Saodat Ismailova, multimediyalıq spektakl sıpatında saxnalastırılǵan.
Qaraqalpaq hayallarınıń sawıt naǵısı — «sawıt órnegi» keste — usı jawınger qızlardı esletedi dep aytıladı.
4-bap · 1810 – 1873
Xiywa xanı qol astında
Olardıń áskeri joq edi. Olardıń shayırları bar edi.
1810-jıldan baslap qaraqalpaqlardıń táǵdiri Xiywaǵa baylandı: awır salıqlar, májbúriy kanal qazıw miyneti, xan sarayı tartıp alǵan jerler.
- 1827
Aydos biy basshılıǵındaǵı kóterilis — bastırıldı, keyin Berdaqtıń «Aydosbiy» poemasında máńgilestirildi.
- 1855–56
Ernazar Alakóz (shama menen 1806–1856) basshılıǵındaǵı, ǵárezsiz qaraqalpaq xanlıǵın dúziwdi maqset etken kóterilis. Jeńilis; Ernazar óltirildi. Shımbay qasındaǵı maqbarası búgin — yad orını.
- 1858–59
Qońırat kóterilisi — shayır Ájiniyaz qatnasıp, súrginge jiberiledi.
Shayırlar
Kúnxoja
1799–1880
Berdaqqa ustazlıq etken úlken xalıq shayırı.
Ájiniyaz (Ziywar)
1824–1878
Moynaq qasındaǵı Qamıs-buǵatta tuwılǵan; Xiywa medreselerinde oqıǵan. «Bozataw» qosıǵı Bozatawdıń qıyrawın zarlaydı. Kámbaǵal balalarǵa sabaq bergen. Duwtarlı estelik-músini Savickiy muzeyi qasında turadı; 200 jıllıǵı 2024-jılı belgilendi.
Berdaq
1827–1900
Berdimurat Ǵarǵabay ulı: Moynaq qasında kámbaǵal balıqshı shańaraǵında tuwılıp, jetim qalıp, óz betinshe bilim alǵan, toylarda qosıqların duwtarǵa qosıp jırlaǵan — «Shejire», «Aqmaq patsha», «Xalıq ushın», «Amangeldi», «Aydosbiy», «Ernazarbiy». Milliy shayır: Nókistegi universitet, teatr hám estelik onıń atın júritedi.
5-bap · 1873 – 1936
Imperiya hám revolyuciya
Hawadan qaraǵanda shól óz qalaların ashıp berdi.
- 1873
Xiywa Rossiyanıń protektoratına aylanadı. Qaraqalpaqlardıń kópshiligi jasaytuǵın Ámiwdáryanıń oń jaǵası Ámiwdárya bólimi sıpatında Rossiyaǵa beriledi.
- 1920
Xiywa xanlıǵı saplastırıladı; onıń ornına Xorezm Xalıq Sovet Respublikası (1920–24) keledi.
- 1924–25
RSFSR quramındaǵı Qazaq ASSR ishinde Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastı.
- 1932
RSFSR quramındaǵı Qaraqalpaq ASSR. Nókis paytaxt boladı.
- 1936
5-dekabr: Ózbek SSR quramına ótkeriledi — házir de bar shegara.
- 1928 · 1940
1928-jılı latın jazıwı; 1940-jılı kirill.
1937-jılı Sergey Tolstov Xorezm arxeologiyalıq-etnografiyalıq ekspediciyasın dúzdi: 54 jıl, shama menen 1000 estelik, 1946-jıldan baslap 5000 hawa súwreti. Toprak-qala, Qoyqırılǵan-qala hám Janbas-qala jarıqqa shıqtı. 1950-jılǵı ekspediciyadaǵı jas súwretshi — Igor Savickiy edi.
1946 — hawadan
0 qala
Atı bar noqatlar briftegi koordinatalar boyınsha; qalǵanları eliwdi bildiriw ushın áyyemgi delta boylap jaylastırılǵan.
Tómenge aylandırıń — kamera delta ústinen kóteriledi
6-bap · 1936 – 1991
Sovet ásiri
Bir adam bir ásirlik kórkem ónerdi tabılǵan eń qurǵaq jerde jasırdı.
1960–70-jılları suwǵarıw qarqın aldı hám úlke «bálkim, eń gúllengen dáwirin» basınan keshirdi. Paxta hám sallı monokulturası; Moynaq konserva zavodında shama menen 30 000 adam isledi.
- 1⁄6pútkil sovet balıq awlawınıń bólegi Araldan kelgen
- 40 000balıqshı
- 30 000Moynaq konserva zavodınıń jumısshısı
- 500 000delta qamıslarınan jılına ondatra terisi
.CHCGUiq3_Z1H2qj3.jpg)
.jpg){kind=link}
1966-jılı Igor Savickiy (1915–1984) hákimiyattı Nókis mámleketlik kórkem óner muzeyin ashıwǵa kóndirdi. Ol qaǵaz júzinde «mámleket maqullaǵan» kórkem ónerdi, is júzinde qadaǵan etilgen avangardtı satıp aldı — Volkov, Kurzin, Usto Mumin (Nikolaev), Tansıqbaev, Lısenko — hám on mıńlaǵan qaraqalpaq zergerlik buyımları, toqımaları hám Xorezm áyyemgi buyımların. «Dala Luvrı».
Tómenge aylandırıń — kartinalar awdarıladı
- Aleksandr Volkov
- Mixail Kurzin
- Usto Mumin (Nikolaev)
- Ural Tansıqbaev
- Vladimir Lısenko«Buqa» — muzeydiń emblemi
- 82 000+kollekciyadaǵı buyım
- ≈ 10 000avangard shıǵarması — dúnyadaǵı ekinshi iri rus avangardı kollekciyası
Hújjetli film: «Qadaǵan etilgen kórkem óner shóli» (Pope hám Georgiev, 2010), Ben Kingsli, Salli Fild hám Ed Asnerdiń dawısları menen.
1948: Vozrojdeniya atawında biologiyalıq qural sınaw poligonı. 1971-jılı shıqqan sheshek 10 adamdı juqtırıp, Aral qalasında 3 adamnıń ómirin aldı.
1960-jıldan teńiz qáddi jılına 20 sm, keyin 50–60, keyin 80–90 sm tómenledi. 1987-jılı Aral Arqa hám Qubla bolıp ekige bólindi.
7-bap · 1960 – búgin
Ketip qalǵan teńiz
1960-jılı arǵı jaǵa kórinbeytuǵın edi. Búgin teńizdiń ózi kórinbeydi.
1960
68 000 km²
Jer júzindegi tórtinshi iri kól
- 1960
- 1987
- 2004
- 2014
Tómenge aylandırıń — teńiz kishireyedi
Duzlılıq 1990-jılǵa shekem 10 g/l-den 376 g/l-ge kóterildi — teńiz suwınıń duzlılıǵı 35.
1987-jılǵa kelip sanaat balıq awlaw toqtadı. Moynaq kemeleri suwdan 30–90 km jerde qumda tat basıp jatır — «Kemeler qábirstanı».
.Bw3ZArzc_Z2oyHnL.jpg)
.jpg){kind=link}
Ashılǵan túbi jańa shól — Aralqum: duz hám pesticidli shań dawılları; qan azlıǵı hám dem alıw kesellikleri kúrt kóbeydi; 2009-jılı balalar ólimi 1000-ǵa 75-ke jetti.
«Planetadaǵı eń awır ekologiyalıq apatlardıń biri».
BMSh Bas xatkeri Pan Gi Mun, 2011
Qazaqstannıń Kókaral bógeti (2005) Arqa Araldı tiriltti. Ózbekstan qurǵaq teńiz túbine seksewil ormanların egip atır. Sudoshye-Aqpetki mámleket qorıqxanası; BMShnıń Aral boyı regionı ushın Adam qáwipsizligi kóp tárepli isenim fondı.
«Stihia», 2018-jıldan: Otabek Suleymanov Moynaqtaǵı kemeler qábirstanı qasında dúzgen elektron muzıka, kórkem óner hám ilim festivalı — «bul tek ǵana úlken party emes… biz onı Moynaqta ádeyi ótkeremiz, sebebi bul mámlekettiń eń kóp zálel kórgen jerleriniń biri».
8-bap · 1990 – búgin
Suverenitet
Ele usı jerde. Ele jırlap atır.
- 1990-jıl 14-dekabr
Qaraqalpaqstannıń mámleketlik suvereniteti haqqında deklaraciya. 1991: Ózbekstan ǵárezsiz.
- 1992-jıl 14-dekabr
Bayraq qabıl etiledi.
- 1993-jıl 9-aprel
Konstituciya hám gerb qabıl etiledi. Sol jılı: referendum arqalı shıǵıw konstituciyalıq huqıqı menen, suverenli respublika sıpatında 20 jılǵa Ózbekstan quramına kiriw haqqında kelisim.
- 1994–2016
1994–96-jılları qaraqalpaq tili latın jazıwına qaytadı; álipbe 2009 hám 2016-jılları jetilistiriledi.
- 2003
Savickiy muzeyiniń jańa imaratı; 2010-jıllardıń ortasında taǵı biri qosıldı.
- 2023
2023-jılǵı konstituciya Qaraqalpaqstannıń suverenli statusın saqlap qaldı.
- 2023-jıl 25-fevral
Milliy tǵam — júweri gúrtiktiń jıllıq bayram kúni belgilendi.
- 2025-jıl dekabr
YuNESKO qaraqalpaq qara úyin hám qobız benen jıraw dástúrin materiallıq emes miyras dizimlerine kirgizdi.
Tómenge aylandırıń — juldızlar shıǵadı
Bayraq
Úsh jolaq — kók, altın, jasıl — jińishke qızıl hám aq sızıqlar menen ajıratılǵan. Kók — suw, báhár hám aspan; sarı — qaraqalpaq xalqı hám shól; jasıl — ónimdarlıq, jańalanıw hám islam; aq — tınıshlıq hám tatıwlıq. Kók jolaqta, sap tárepte: aq yarım ay hám bes juldız.
Gerb
1993-jıl 9-aprelde qabıl etilgen, avtorı Jollıbay Izentaev: kók tawlar, Ámiwdárya hám Aral teńizi ústinen kóterilip atırǵan quyash, áyyemgi mádeniyat belgisi — Shılpıq daxması, al ortasında qanatların jayǵan ápsanalıq Xumay qusı; lenta menen baylanǵan biyday hám ashılǵan ǵoza gúlsheńberi; joqarıda yarım ay hám juldızlı segiz múyeshlik; tómende QARAQALPAQSTAN sózi.
Gimn
1993-jıl 24-dekabrde qabıl etilgen — sózi Ibrayım Yusupovtiki, muzıkası Najimaddin Muxammeddinovtiki. Ol Jayxun — Ámiwdárya jaǵasında ósip turǵan báyterek, ullı ómir teregi obrazı menen baslanadı: bir tamır, mıń shaqa.
.geswR36x_cPIpk.jpg)
.jpg){kind=link}
Karta
Hámmesi bolıp ótken jerler
Usı tariyxtan on úsh orın. Jaylasıwı shama menen, bir kilometrge shekem anıqlıqta.
- Qala
- Áyyemgi estelik
- Tábiyat
Nókis
Paytaxt; Savickiy muzeyi, Berdaq teatrı hám muzeyi, Ájiniyaz esteligi.
Mizdaxan hám Gáwir-qala
Nókisten 15 km batısta, Xojeli qasındaǵı qábirstan hám qorǵan.
Shılpıq daxması
Nókisten shama menen 40 km qubla-shıǵısta, Ámiwdárya boyındaǵı tınıshlıq minarası.
Toprak-qala
Ellikqala rayonındaǵı Xorezm patshalarınıń súwretli sarayı.
Ayaz-qala 1–3
Tóbedegi qorǵanlar hám duzlı kól ústindegi qara úy lageri.
Qızıl-qala
Toprak-qala qasındaǵı tiklengen qızıl qorǵan.
Qoyqırılǵan-qala
Tórtkúl rayonındaǵı dóńgelek ibadatxana.
Janbas-qala
Shól shetindegi neolit hám Axamaniyler qorǵanı.
Moynaq
Kemeler qábirstanı, Aral teńizi muzeyi, «Stihia» ótetuǵın jer.
Sudoshye kólleri
Ramsar batpaqlıǵı: flamingolar, birqazanlar, aq bas úyrek.
Ústirt shıńları
Tegislik shetindegi 100–200 m tekshe jarlar; XIV ásirdegi Beleuli kárwansarayı.
Tómengi Ámiwdárya biosfera rezervatı (Baday-Toǵay)
Dúnyadaǵı eń úlken Buxara buǵısı populyaciyası — 1600 den aslam — bar toǵay ormanı.
Aral teńizi, batıs jaǵası
Ústirt jarları astındaǵı «jarqıraǵan kók» qaldıq; lager qurıw orını.
Adamlar
On altı at
Alımlar, kóterilisshiler, shayırlar, arxeolog, kollekcioner hám kollekciyanı saqlap qalǵanlar.
Al-Xorezmiy
shama menen 780–850
Xorezm matematigi; «algoritm».
Al-Beruniy
973–1048
Kasta tuwılǵan; ensiklopedist alım.
Aydos biy
1827-jılı qaytıs bolǵan
Xiywaǵa qarsı 1827-jılǵı kóterilistiń basshısı.
Ernazar Alakóz
shama menen 1806–1856
Qaraqalpaq xanlıǵı ushın 1855–56-jılǵı kóterilistiń basshısı.
Kúnxoja
1799–1880
Xalıq shayırı, Berdaqtıń ustazı.
Ájiniyaz (Ziywar)
1824–1878
«Bozataw» shayırı; kámbaǵal balalarǵa sabaq bergen.
Berdaq
1827–1900
Milliy shayır; «Shejire», «Aqmaq patsha».
Sergey Tolstov
1907–1976
1937–76-jılları Xorezm ekspediciyasına basshılıq etken.
Igor Savickiy
1915–1984
Nókis kórkem óner muzeyin dúzgen (1966).
Marinika Babanazarova
1955-jılı tuwılǵan
1984–2015-jılları muzey direktorı, kollekciyanı pútin saqlap qalǵan.
Ibrayım Yusupov
1929–2008
Xalıq shayırı; gimn sózleriniń avtorı; «Qırq qız» pyesası (1965); Ózbekstan Qaharmanı 2004.
Tólepbergen Qayıpbergenov
1929–2010
Jazıwshı: «Qaraqalpaq qızı», «Qaraqalpaq dástanı» trilogiyası (SSSR Mámleketlik sıylıǵı 1986); Ózbekstan Qaharmanı 2003.
Jiyen Jıraw
1730–1784
Atı belgili birinshi qaraqalpaq jırawı; «Posqan el».
Qurbanbay Tájibaev
XX ásir
1940-jılı «Qırq qız» dástanı onıń aytıwınan jazıp alınǵan jıraw.
Jollıbay Izentaev
Mámleketlik gerbti islegen súwretshi (1993).
Otabek Suleymanov
«Stihia» festivalınıń dúziwshisi (2018).
Ána til
Otız eki hárip
Qaraqalpaq tili — qıpshaq-noǵay toparındaǵı túrkiy til, ózbek tiline qaraǵanda qazaq tiline jaqın: dawıslılar úndesligi, agglyutinativ, baslawısh–tolıqlawısh–baspalı. Esaplaw usılına qaray 412 000-nan 870 000-ǵa shekem sóylewshi.
Latın álipbesi, 2016-jılǵı versiya
- A a
- Á á
- B b
- D d
- E e
- F f
- G g
- Ǵ ǵ
- H h
- X x
- I ı
- İ i
- J j
- K k
- Q q
- L l
- M m
- N n
- Ń ń
- O o
- Ó ó
- P p
- R r
- S s
- T t
- U u
- Ú ú
- V v
- W w
- Y y
- Z z
hám digraflarSh shCh ch
Arab jazıwı → 1928-jılı latın → 1940-jılı kirill → 1994–95-jılları qaytadan latın → 2009-jılı qayta qaralǵan → 2016-jılǵı álipbe.
Kirill, 40 hárip
- А
- ә
- Б
- В
- Г
- Ғ
- Д
- Е
- Ё
- Ж
- З
- И
- Й
- К
- Қ
- Л
- М
- Н
- Ң
- О
- Ө
- П
- Р
- С
- Т
- У
- Ү
- Ў
- Ф
- Х
- Ҳ
- Ц
- Ч
- Ш
- Щ
- Ъ
- Ы
- Ь
- Э
- Ю
- Я
Qırq atlı, qırq hárip.
Jolǵa sózler
- Qaraqalpaqstan
- Xosh kelipsiz
- Assalawma áleykum
- Sálemlesiw (rásmiy)
- Watan
- Tariyx
- Xalıq
- Ána til
- Qara úy
- Teńiz
- Teńiz — Aral
- Dárya
- Qala
- Qorǵan, qala
- Jırlaw / dástan
- Epikalıq qosıq
- Rahmet
- Baslaw
- Dawam etiw
Barlıq adamlar óz qádir-qımbatı jáne huqıqlarında erkin hám teń bolıp tuwıladı.Ǵǵ Áá Ńń Óó Úú Iı İi Shsh Chch — Қарақалпақстан
Ǵǵ Áá Ńń Óó Úú Iı İi Shsh Chch — Қарақалпақстан